Τα λιθόστρωτα καλντερίμια της Σκιάθου όπου περπατούσε και εμπνεύστηκε πολλά από τα διηγήματά του ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης είναι πλέον διατηρητέα με επίσημη απόφαση του κράτους.
Τα παραδοσιακά δρομάκια του νησιού, τα οποία φιγουράριζαν στον διεθνή Τύπο τη δεκαετία του ’70 όταν φωτογραφίζονταν σε αυτά η Τζάκι Κένεντι με τον Αριστοτέλη Ωνάση και άλλες προσωπικότητες του διεθνούς τζετ σετ, ξεκίνησαν να κατασκευάζονται τον 19ο αιώνα. Σήμερα, τουλάχιστον 150 χρόνια μετά την πρώτη απόφαση των Αρχών του νησιού για την κατασκευή τους, η Διεύθυνση Αρχιτεκτονικής του υπουργείου Περιβάλλοντος αποφαίνεται ότι πρόκειται για λιθόστρωτα καλντερίμια μοναδικά στην Ελλάδα σε χαρακτηριστική διάταξη ‘ψαροκόκαλου’ με ιδιότυπη πεζοδρόμηση αριστερά-δεξιά.
Τα σκιαθίτικα καλντερίμια αποτελούν τα τελευταία δείγματα της τοπικής παραδοσιακής οδομηχανικής του 19ου αι. και της ντόπιας λαϊκής τεχνικής, διατηρούν πολλά από τα παλιά μορφολογικά στοιχεία τους και θεωρείται απαραίτητο να διατηρηθούν για τη μελέτη της ιστορίας των λιθόστρωτων. Αλλωστε αποτελούν σημεία αναφοράς για τους κατοίκους της Σκιάθου.
Συνολικά 34 αποφάσεις κατασκευής λιθόστρωτων καλντεριμιών που χρονολογούνται από το 1906 έως το 1930 εντόπισε στα αρχεία του Δήμου Σκιάθου ο Πολιτιστικός Σύλλογος ‘Σκιάθος’ στην προσπάθειά του να τεκμηριώσει ιστορικά την αξία των τοπικών καλντεριμιών. Πολύτιμος οδηγός του στάθηκαν τα διηγήματα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, εύγλωττοι μάρτυρες του παρελθόντος. Ανέφερε ο Παπαδιαμάντης στο έργο του ‘Οι Χαλασοχώρηδες’: ‘?πριν να αρχίσωσι να κατέρχωνται το αντικρύζον την αγοράν μέγα λιθόστρωτον?’, εννοώντας τη σημερινή οδό Γεωργίου Μωραΐτη που μέχρι σήμερα λέγεται και ‘μεγάλο καλντερίμι’, εξηγεί ο πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου, Θ. Τζούμας. ‘Επίσης στο έργο ”Αμαρτίας φάντασμα” σημείωνε ”?η εξαδέλφη Μαχούλα κι εγώ, ομού κατηρχόμενοι το ολισθηρόν λιθόστρωτον, το αρχόμενον από της μεγάλης οικίας του καπετάν – Νικόλα του Ματαρώνα και φθάνον μέχρι της παραθαλασσίας αγοράς”, αναφερόμενος στη σημερινή οδό Αλέξανδρου Μωραϊτίδη. Η οικία του καπετάν Νικόλα Ματαρώνα βρίσκεται στην αρχή της οδού Αλ. Μωραϊτίδη δίπλα στην εκκλησία της Παναγίας Λιμνιάς’. Σαν να μην άλλαξε τίποτα από το 1851 που ο Σκιαθίτης λογοτέχνης έγραφε τους ‘Χαλασοχώρηδες’…
Πότε και πώς κατασκευάστηκαν
Την ιστορία των καλντεριμιών περιγράφει πολύ γλαφυρά η ιστορικός-αρχαιολόγος Συραϊνώ Κορωνιού-Διονυσίου, η οποία συνέταξε την εισήγηση για την κήρυξή τους ως διατηρητέων. ‘Το 1829 με την ίδρυση του Ελληνικού Κράτους, οι Σκιαθίτες εγκαταστάθηκαν πάλι στο λιμάνι ερχόμενοι από την περιοχή του Κάστρου. Ο νέος οικισμός της Σκιάθου άρχισε να υλοποιείται από το 1829-1830 και το 1855 αρχίζει η ρυμοτόμηση της πόλης πάνω σε δύο λόφους, που βρίσκονται στην άκρη της θάλασσας’, εξηγεί. ‘Το μεγάλο φυσικό λιμάνι υπήρξε ρυθμιστικό στοιχείο της ζωής του νησιού.
Στο πυκνοδομημένο τμήμα του οικισμού, τα σπίτια είναι συνήθως μικρά, χτισμένα το ένα κοντά στο άλλο, διώροφα και πέτρινα, και οι παλιοί στενοί δρόμοι είναι λιθόστρωτοι. Στο κέντρο του δρόμου είναι τοποθετημένοι μακρόστενοι λίθοι σε σχήμα ”ψαροκόκαλου” και με κλίση προς τον άξονα του δρόμου, ώστε να διευκολύνουν την απομάκρυνση των νερών της βροχής. Εκατέρωθεν της διάταξης αυτής -του ”ψαροκόκαλου” – και μέχρι τις οικοδομικές γραμμές, η λιθόστρωση συνεχίζεται με πιο επίπεδες πλάκες και με εμφανώς λιγότερη κλίση προς τον άξονα του δρόμου, ώστε να διαχωρίζονται από την κεντρική διάταξη των λίθων, σαν ένα είδος πεζοδρομίων της εποχής’.
Για την κήρυξη των καλντεριμιών ως διατηρητέων αρχικά εξασφαλίστηκε η θετική γνωμοδότηση του Συμβουλίου Αρχιτεκτονικής της Περιφερειακής Ενότητας Μαγνησίας και Βορείων Σποράδων ενώ στη συνέχεια η απόφαση διαβιβάστηκε στη Διεύθυνση Αρχιτεκτονικής του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας. ‘Μετά από πολύμηνη συνεργασία μας με το υπουργείο πριν από λίγο καιρό δημοσιεύτηκε ΦΕΚ με το οποίο χαρακτηρίζονται ως διατηρητέα τα λιθόστρωτα των οδών Φιλοκλέους Γεωργιάδη, Γεωργίου Μωραΐτη, Αγίας Τριάδας και Αλέξανδρου Μωραϊτίδη που βρίσκονται στον οικισμό Σκιάθου του Δήμου Σκιάθου. Η απόφαση δικαίωσε την πρωτοβουλία μας’, λέει ο κ. Τζούμας.
Σύμφωνα με το ΦΕΚ, στα χαρακτηριζόμενα ως διατηρητέα καλντερίμια απαγορεύεται κάθε αφαίρεση, αλλοίωση ή καταστροφή των επιμέρους κατασκευαστικών και διακοσμητικών στοιχείων τους, των υλικών κατασκευής τους (λίθοι και συνδετικό υλικό), ενώ επιτρέπονται επεμβάσεις, για τον εκσυγχρονισμό των εγκαταστάσεων για την απορροή των ομβρίων, για λόγους λειτουργικούς – εφόσον δεν αλλοιώνεται ο αρχιτεκτονικός χαρακτήρας και δεν θίγονται τα διατηρητέα στοιχεία τους καθώς και διατηρητέα στοιχεία του περιβάλλοντος χώρου τους. Για οποιαδήποτε συντήρηση, επισκευή, αποκατάσταση ή καθαρισμό των διατηρητέων καλντεριμιών και των συναφών τους στοιχείων θα απαιτείται πλέον η σύμφωνη γνώμη του Συμβουλίου Αρχιτεκτονικής.
ΠΟΙΑ ΣΚΙΑΘΙΤΙΚΑ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΑ ΔΡΟΜΑΚΙΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΔΙΑΦΥΛΑΧΘΟΥΝ
Γεωργίου Μωραΐτη: Ο ίδιος προερχόταν από την παλιά οικογένεια των Μωραϊτέων που εγκαταστάθηκαν στη Σκιάθο το 1771, μετά τα Ορλωφικά, από τον Μιστρά. Γενάρχης της οικογένειας ήταν ο παπα-Διαμαντής, συγγενής του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Σπούδασε φαρμακοποιός στο Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης και το 1895 εγκαταστάθηκε στη Σμύρνη. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή πήγε στην Αλεξάνδρεια. Το 1950 πρόσφερε ένα σεβαστό ποσό σε λίρες Αγγλίας, για την ύδρευση της ιδιαίτερης πατρίδας του, Σκιάθου, η οποία τον ανακήρυξε μέγα ευεργέτη.
Φιλοκλέους Γεωργιάδη: Διετέλεσε δύο φορές δήμαρχος και μία φορά πρόεδρος της κοινότητας. Είχε εγκατασταθεί στο νησί τα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους. Διέθεσε αρκετά χρήματα από την περιουσία του για έργα κοινής ωφέλειας και για τον καλλωπισμό του νησιού ενώ με κληροδότημά του σκεπάστηκε ο χείμαρρος στο κέντρο του χωριού, η σημερινή οδός Παπαδιαμάντη.
Αλέξανδρου Μωραϊτίδη: Γνωστός συγγραφέας διηγημάτων και ταξιδιωτικών εντυπώσεων. Τα διηγήματά του δημοσιεύονταν στην ‘Ακρόπολη’ από το 1888 έως το 1908. Διηγηματογράφος, ακαδημαϊκός, ποιητής θεατρικός συγγραφέας, δοκιμιογράφος, μεταφραστής, φιλόλογος, δημοσιογράφος, ο πρώτος πρακτικογράφος της Βουλής των Ελλήνων. Το 1928 ανακηρύχθηκε πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών.
Λιθόστρωτα με ιστορία στην υπόλοιπη Ελλάδα
Μακρυνίτσα: Κηρυγμένα ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο είναι τα καλντερίμια της. Οι ανάγκες του τόπου ήταν εκείνες που επέβαλαν την δημιουργία τους: Στις αρχές του 19ου αιώνα τις πλαγιές του Πηλίου ανεβοκατέβαιναν ατέλειωτα καραβάνια από αγωγιάτες που μετέφεραν αγαθά. Τα μονοπάτια αυτά είχε ακολουθήσει και ο Ρήγας Φεραίος για να διδάξει τα Ελληνόπουλα του Κισσού και της Τσαγκαράδας. Ομως το σαθρό έδαφος δημιούργησε την ανάγκη της κατασκευής λιθόστρωτων πάνω στα υφιστάμενα μονοπάτια. Ηπειρώτες μάστοροι και ‘λαϊκοί πολεοδόμοι’ ανέλαβαν το έργο με αποτέλεσμα τα καλντερίμια να εντυπωσιάζουν μέχρι σήμερα με την απαράμιλλη αισθητική και την τεχνική αρτιότητά τους.
Μπίλιοβο: Το λιθόστρωτο καλντερίμι που συνδέει τα χωριά Σωτηριάνικα και Αλτομιρά στην Εξω Μάνη Μεσσηνίας είναι χαρακτηρισμένο ως μνημείο. Με μήκος 3 χιλιόμετρα και με 83 στροφές -από τις οποίες οι 78 είναι 180 μοιρών- ξεκινά από υψόμετρο 300 μέτρων για να φτάσει στα 800 μέτρα. Η κατασκευή του ξεκίνησε το 1904 και θεωρείται ένα από τα επιτεύγματα της λαϊκής αρχιτεκτονικής. Εκτιμάται ότι η κατασκευή του ολοκληρώθηκε το 1928. Το χωριό Σωτηριάνικα απ’ όπου και ξεκινά το μονοπάτι βρίσκεται σε απόσταση 15 χιλιομέτρων από την Καλαμάτα.
Σκόπελος: Το πρώτο καλντερίμι των Βορείων Σποράδων που χαρακτηρίστηκε διατηρητέο από το υπουργείο Πολιτισμού ήταν αυτό του Αγίου Κωνσταντίνου στη Σκόπελο. Παλαιότερο των 100 χρόνων, αποτελεί ένα από τα τελευταία καλντερίμια που σώζονται στην περίμετρο της πόλης της Σκοπέλου. Διέρχεται από ελαιώνες. Το ΦΕΚ που εκδόθηκε το 2011 έκανε λόγο για ‘τυπικό δείγμα της παραδοσιακής τεχνικής της οδομηχανικής του 19ου αιώνα με ιδιαίτερη αρχιτεκτονική, τεχνική και πολεοδομική σημασία. Είναι σημαντικό για την μελέτη της εξέλιξης της αρχιτεκτονικής όσο και της κοινωνικής ζωής του τόπου’.
Κεραμίτσα: Διατηρητέο μνημείο έχει χαρακτηριστεί το λιθόστρωτο της Κεραμίτσας, στην επαρχία Φιλιατών του Νομού Θεσπρωτίας, αλλά και ο περιβάλλων χώρος σε ακτίνα 100 μέτρων εκατέρωθεν του μονοπατιού. Ο λιθόστρωτος δρόμος αποτελεί κατάλοιπο της οδικής αρτηρίας που ένωνε τα Γιάννενα με το λιμάνι της Σαγιάδας, είναι γνωστός ήδη από τον 15ο αιώνα ενώ ο περιηγητής Πουκεβίλ ανέφερε ότι το έργο είναι πολύ παλιό και επιδιορθώθηκε το 1716.
Κατερίνα Ροββά Εφημερίδα Εθνος
